By Nick Vrugt | Auteursrecht | 6 April 2020 | 8 min. reading time
Vorige week werd het bedrijf RUMAG met de grond gelijk gemaakt in het programma Zondag met Lubach. Waarschijnlijk heb je de ophef wel meegekregen. Inmiddels heeft deze er al toe geleid dat de CEO van RUMAG – Thijs van der Heide – is opgestapt.
RUMAG brengt een t-shirt op de markt met daarop de tekst “IK.GELOOF.IN.JOU.EN.MIJ” om het Rode Kruis in de coronacrisis te “steunen”. Zondag met Lubach maakte bekend dat RUMAG veel winst maakt met de verkoop van deze t-shirts. Dit was voor het programma de aanleiding om de werkwijze van RUMAG eens, zacht gezegd, kritisch onder de loep te nemen.
RUMAG verdient geld met het publiceren van teksten en grappen op onder meer social media, t-shirts en kantoorartikelen. Veel van deze teksten bedenkt RUMAG echter niet zelf. Zij kopieert namelijk teksten van anderen en gebruikt deze vervolgens in haar kenmerkende opmaak, namelijk in een witte kleur tegen een zwarte achtergrond, waarbij de woorden zijn geschreven in hoofdletters en tussen de woorden punten staan in plaats van spaties.
Deze werkwijze is wat mij betreft niet erg chic te noemen, maar de vraag is in hoeverre dit ook onrechtmatig is. In hoeverre maakt RUMAG inbreuk op auteursrechten van anderen?
Debat met de CEO van RUMAG
Het meest kenmerkende (en stuitende) fragment uit de aflevering van Zondag met Lubach is een fragment uit het Fontys Denk Groter Debat. Te gast is onder meer de inmiddels opgestapte CEO van RUMAG. In dit debat geeft hij toe dat inderdaad content van anderen wordt gekopieerd. Op een vraag uit het publiek of hij het “oké” vindt om geld te verdienen over de creativiteit van een ander antwoordt hij volmondig: “Absoluut“.
Een ander fragment uit hetzelfde debat gaat over de quote “Wijnen, wijnen, wijnen” van Martien Meiland. RUMAG heeft deze quote gepubliceerd op een t-shirt. De slogan “HALF 12, WIJ GAAN WIJNEN, WIJNEN, WIJNEN” is geregistreerd als merk. Of zoals de (voormalig) CEO van RUMAG in het fragment zegt “vastgelegd bij het BOIP, dus bij de Benelux Intellectueel Eigendom Bureau something something“. Volgens hem zou het gebruik van een element van de quote, dus alleen “Wijnen, wijnen, wijnen” zijn toegestaan, omdat dit element niet los als merk is geregistreerd. Wat hier verder ook van zij, het grootste probleem bij de werkwijze van RUMAG lijkt me in de regel niet het merkenrecht te zijn, maar het auteursrecht.
Wanneer is een werk auteursrechtelijk beschermd?
Het auteursrecht beschermt “werken”. Er moet sprake zijn van een bepaalde mate van creativiteit die bescherming verdient. Om te bepalen of een werk auteursrechtelijk beschermd is, moet naar Nederlands recht worden gekeken of het werk:
- Een eigen oorspronkelijk karakter heeft; en
- Het persoonlijk stempel van de maker draagt.
Dit houdt in dat het werk niet ontleend mag zijn aan een ander werk. Er moet voldoende afstand zijn genomen van werken die al bestaan. Ook moet het werk een vorm hebben die het resultaat is van scheppende menselijke arbeid en dus van creatieve keuzes.
Het Hof van Justitie van de EU heeft een ander criterium voor auteursrechtelijk bescherming ontwikkeld. Indien een werk “eigen intellectuele schepping is“, geniet het volgens Europees recht auteursrechtelijke bescherming. Uit rechtspraak van de Hoge Raad volgt dat deze criteria weliswaar qua terminologie verschillen van de Nederlandse criteria, maar dat zij inhoudelijk niet verschillen. Toetsing aan de verschillende criteria leidt dus tot hetzelfde resultaat.
Uitgezonderd van auteursrechtelijke bescherming zijn banale of triviale werken. Dit zijn werken waarbij geen creatieve arbeid van welke aard dan ook is aan te wijzen.
Het Infopaq-arrest
Of een tekst auteursrechtelijk beschermd zijn, is dus afhankelijk van de vraag of een werk, kort gezegd, origineel en creatief is. Interessant in het kader van auteursrechten op teksten is een arrest van het Hof van Justitie van de EU: het Infopaq-arrest.
In het Infopaq-arrest bepaalde het hof als volgt. Woorden vormen:
“afzonderlijk beschouwd, als zodanig geen intellectuele schepping van de auteur die ze gebruikt. Enkel via de keuze, de schikking en de combinatie van deze woorden op een oorspronkelijke wijze kan de auteur uitdrukking aan zijn creatieve geest geven en tot een resultaat komen dat een intellectuele schepping vormt.”
Kortom, woorden als zodanig zijn niet auteursrechtelijk beschermd, maar de combinatie van woorden kan wel auteursrechtelijk beschermd zijn.
Meer in het bijzonder oordeelt het hof over zinnen als volgt:
“Gelet op de eis van een ruime uitlegging van de omvang van de door artikel 2 van richtlijn 2001/29 verleende bescherming kan niet worden uitgesloten dat bepaalde afzonderlijke zinnen, of zelfs zinsneden van de betrokken tekst, de oorspronkelijkheid van een publicatie zoals een persartikel aan de lezer kunnen overdragen via het overbrengen van een bestanddeel dat in se de uitdrukking vormt van de eigen intellectuele schepping van de auteur van dit artikel. Dergelijke zinnen of zinsneden kunnen dus in aanmerking komen voor de op grond van artikel 2, sub a, van deze richtlijn geboden bescherming.”
Met andere woorden, zinnen kunnen wel auteursrechtelijk beschermd zijn, voor zover deze voldoen aan de criteria voor auteursrechtelijke bescherming. Namelijk dat de zin, kort gezegd, origineel en creatief is.
Maakt RUMAG inbreuk op het auteursrecht?
Maar wat is nu het antwoord op de in de titel gestelde vraag? Maakt RUMAG inbreuk op auteursrechten van anderen?
Het auteursrecht is het uitsluitend recht van de auteursrechthebbende om het werk openbaar te maken en te verveelvoudigen. Van een auteursrechtinbreuk is daarom sprake als een auteursrechtelijk beschermd werk, zonder toestemming van de auteursrechthebbende, door een ander wordt openbaar gemaakt of verveelvoudigd.
Met openbaar maken wordt bedoeld het publiek toegankelijk maken van het werk. Met verveelvoudigen wordt bedoeld het kopiëren van het werk of het bewerken daarvan.
Als RUMAG een auteursrechtelijk beschermde tekst letterlijk kopieert, dan is sprake van een verveelvoudiging, en dus van een auteursrechtinbreuk. Hierbij moet worden opgemerkt dat het niet uitmaakt dat RUMAG een tekst letterlijk vertaalt uit een andere taal (zoals zij vaak doet). Een vertaling is namelijk een bewerking en dus een verveelvoudiging. Ook een vertaling kan daarmee inbreuk maken op het auteursrecht.
Als RUMAG een auteursrechtelijk beschermde tekst niet letterlijk overneemt, of niet letterlijk vertaald, dan dienen de oorspronkelijke tekst en de tekst van RUMAG te worden vergeleken. Als de auteursrechtelijk beschermde trekken, dus de originele en creatieve elementen, van de oorspronkelijke tekst zijn overgenomen, dan kan toch sprake zijn van een auteursrechtinbreuk. Ook al is de tekst niet letterlijk overgenomen of vertaald.
Als RUMAG een niet auteursrechtelijk beschermde tekst letterlijk overneemt of bewerkt, dan is geen sprake van een auteursrechtinbreuk. De oorspronkelijke tekst is dan namelijk niet beschermd.
Of RUMAG inbreuk maakt op het auteursrecht kan dus niet in het algemeen worden gezegd. Dit hangt namelijk af van de vraag of de oorspronkelijke tekst, kort gezegd, origineel en creatief is. En zo ja, in hoeverre de auteursrechtelijk beschermde trekken van het oorspronkelijke werk zijn overgenomen. In sommige gevallen zal dus wel sprake zijn van een auteursrechtinbreuk, en in andere gevallen niet.
Probleem met de handhaving
In het hiervoor genoemde debat geeft de voormalige CEO van RUMAG nog aan dat er nog nooit een gerechtelijke procedure tegen RUMAG is gestart vanwege een (vermeende) auteursrechtinbreuk. Lubach geeft daarbij – terecht – aan dat dit niet betekent dat de werkwijze van RUMAG is toegestaan.
Ondanks dat er in sommige gevallen wel sprake lijkt van een auteursrechtinbreuk, is er wel een verklaring te bedenken voor het feit dat (nog) niemand een gerechtelijke procedure tegen RUMAG is gestart. RUMAG haalt haar teksten namelijk overal vandaan. Vaak van twitteraccounts, zowel van bekende personen, zoals comedians, maar ook van onbekende personen, en waar ook ter wereld. De teksten worden door RUMAG vertaald vanuit verschillende talen, zoals het Engels en het Duits. Maar – voor zover ik weet – worden de teksten niet meerdere keren van dezelfde persoon overgenomen. Kijk ter illustratie maar eens op het twitteraccount @RuMagNietStelen, waarop sinds vorig jaar teksten worden verzameld die RUMAG kopieert of vertaalt van anderen.
Bovenstaande werkwijze maakt het lastig voor de auteursrechthebbende om te handhaven. Als er auteursrechten op een tekst rusten, komen die toe aan de maker daarvan. De maker is in principe de auteursrechthebbende. Het is echter lastig om aan te tonen dat jij een bepaalde tekst daadwerkelijk hebt bedacht. Goed, je kan kijken naar de datum van plaatsing van een bericht. Maar dat een tekst eerder door iemand is geplaatst dan door RUMAG, betekent nog niet dat diegene de tekst wel heeft “gemaakt”.
Daarbij komt dus dat de teksten niet meerdere keren van dezelfde persoon lijken te worden overgenomen Dit heeft tot gevolg dat handhaving door de auteursrechthebbende beperkt blijft tot een individuele inbreuk. Met inachtneming van het risico dat de tekst niet auteursrechtelijk beschermd is en het risico dat niet kan worden aangetoond wie de auteursrechthebbende is, zijn dit soort individuele zaken het procederen veelal niet waard.
Kortom, als er al sprake is van een auteursrechtinbreuk door RUMAG, dan is het in individuele gevallen lastig om tot handhaving over te gaan. Dit verklaart mogelijk waarom er (nog) geen procedure tegen RUMAG is gestart.
Tot slot
Ondanks dat niet in alle gevallen sprake is van een auteursrechtinbreuk, zal dit in sommige gevallen wel degelijk het geval zijn. Ik ben benieuwd of de uitzending van Zondag met Lubach tot meer gaat leiden dan de ontstane ophef en het opstappen van de CEO. Wellicht besluit RUMAG haar werkwijze aan te passen of besluiten partijen nu toch een procedure te starten tegen RUMAG.
