By Wouter Dammers | aansprakelijkheid | 12 March 2020 | 6 min. reading time
Diverse overheden, bedrijven en organisaties treffen momenteel maatregelen om de uitbraak van het Corona-virus tegen te gaan. Hierdoor komt handel stil te liggen, evenementen worden afgelast, werknemers moeten thuis blijven en bedrijven sluiten (soms noodgedwongen) hun deuren. De verwachtingen zijn momenteel niet best. Op het moment van schrijven van deze blog is nog niet bekend welke (aanvullende) maatregelen de Nederlandse overheid treft om Corona te beperken. Het kan voorkomen dat jouw bedrijf of organisatie ook te maken krijgt met Corona. Ben je dan aansprakelijk voor schade die daardoor ontstaat? Of levert Corona misschien overmacht op?
Als je door Corona afspraken niet na kan komen
Indien jouw bedrijf of organisatie producten of diensten niet meer (tijdig) kan leveren doordat Corona, of maatregelen van de overheid, je daartoe beperken, dan kan dit mogelijk overmacht opleveren. Overmacht betekent dat het je niet kan worden toegerekend dat je een verplichting niet nakomt. Je kan niet gehouden worden tot het onmogelijke, is de gedachte erachter.
Overmacht in de wet
Overmacht kan je in je contractuele afspraken regelen. Maar wat nu als er geen schriftelijke afspraken zijn gemaakt, of als er geen afspraken over overmacht zijn gemaakt. In dat geval regelt de wet of er sprake is van overmacht. Als Nederlands recht van toepassing is, dan regelt artikel 6:75 van het Burgerlijk Wetboek overmacht, ofwel de niet-toerekenbare tekortkoming. In dit artikel staat het volgende opgenomen:
Een tekortkoming kan de schuldenaar niet worden toegerekend, indien zij niet is te wijten aan zijn schuld, noch krachtens wet, rechtshandeling of in het verkeer geldende opvattingen voor zijn rekening komt.
Wat onder het begrip overmacht valt kan per geval verschillen. Het hangt af van de omstandigheden van het geval. Zo kan het van belang zijn of er alternatieven voor handen waren, en of degene die zich op overmacht beroept er alles aan heeft gedaan om te voorkomen dat hij niet kon nakomen. Ook is de aard van de verbintenis van belang: was er een resultaat afgesproken, of slechts een inspanningsverplichting? In het eerste geval is er doorgaans alleen sprake van overmacht in het geval van een “act of God”. Denk daarbij aan natuurrampen of terroristische aanslagen. In het geval van inspanningsverplichtingen kan overmacht een uitgebreidere betekenis hebben. Het gaat dan om omstandigheden die ervoor zorgen dat de uitkomst onzeker is.
De wet laat dus veel ruimte voor interpretatie. Mogelijk dat je daar dus een algemeen beroep op kan doen in het geval van een Corona-uitbraak.
Overmacht in de overeenkomst
Beter is om de overmachtssituatie in contracten goed te regelen. Je kunt namelijk zelf afspraken wat volgens partijen onder overmacht moet worden verstaan, en wat daarvan de gevolgen (niet) zijn. Normaal gesproken zal je bij een geslaagd beroep op overmacht niet aansprakelijk zijn voor de geleden en te lijden schade.
Hetzelfde geldt natuurlijk als jouw leverancier zich op overmacht beroept, vanwege Corona. Je doet er dan verstandig aan om de leverancier zo min mogelijk ruimte te geven om een geslaagd beroep op overmacht te doen, omdat je anders eventuele claims van klanten niet kan verhalen op de leverancier. Maak contracten met leveranciers en klanten altijd back-to-back!
Levert Corona overmacht op?
Maar kwalificeert het Corona-virus dan als overmacht, of niet? Een antwoord op die vraag hangt helemaal af van wat er is afgesproken. Staat er in de overeenkomst of in de algemene voorwaarden opgenomen welke omstandigheden als overmacht kwalificeren? Is die opsomming limitatief of niet? Kan je een virusuitbraak daaronder scharen?
Overmacht wordt vaak geregeld in bepalingen met betrekking tot aansprakelijkheid (“liability”), of in een specifieke bepaling (“overmacht”, “acts of god” of “force majeure”).
Wij zien over het algemeen dat met name (extreme) weersomstandigheden, natuurrampen, oorlogen en stakingen als overmachtssituaties worden genoemd. Maar ook toevoerproblemen te wijten aan leveranciers kan als overmacht worden gedefinieerd. In het geval van Corona zullen overheidsmaatregelen ook zeker een rol kunnen spelen. Wil je het op safe spelen, dan heb je in de overmachtsbepaling opgenomen dat “alle van buiten komende oorzaken waarop het bedrijf geen invloed heeft” kwalificeert als overmacht.
Uitleg van overeenkomsten
Daarbij merk ik nog wel op dat de uitleg van een overeenkomst niet alleen wordt bepaald door de letterlijke tekst daarvan. Bij de uitleg van een schriftelijke overeenkomst is het namelijk niet genoeg om enkel naar de taalkundige betekenis van de tekst te kijken. Je moet ook kijken welke betekenis de partijen aan de tekst gaven en wat ze over en weer van elkaar mochten verwachten. Bovendien speelt de aanvullende (en de beperkende) werking van de redelijkheid en billijkheid een rol, waardoor afspraken uitgebreid of beperkt kunnen worden, naar gelang de feiten en omstandigheden van het geval.
Ziektes en epidemieën als Corona kunnen dus mogelijk onder het begrip “overmacht” vallen. Zelfs als dat niet uitdrukkelijk is afgesproken.
Corona afdekken in overmachtsclausules
Toch wil je discussie liever voorkomen. Het loont daarom de moeite om contractuele afspraken eens na te lopen. Wat staat er in de algemene (inkoop-)voorwaarden? Wat staat er in de gesloten overeenkomsten? In het geval van Corona is het aan te raden om in de overeenkomst opgenomen te hebben dat onder overmacht moet worden verstaan (onder meer):
“ziektes, epidemieën, overheidsmaatregelen en alle overige van buiten komende oorzaken waarop het bedrijf geen invloed heeft”
Gevolgen van een geslaagd beroep op overmacht
Los van de vraag wat onder overmacht moet worden verstaan, is het ook aan te raden af te spreken wat de gevolgen zijn van een geslaagd beroep op overmacht. Doorgaans gaat het dan over het recht om de overeenkomst (tussentijds) te beëindigen of te ontbinden (zonder schadeplichtig te zijn), opschorting van contractuele verplichtingen of verval van aansprakelijkheid.
Onvoorziene omstandigheden
Wat nu als er niets is afgesproken over overmacht? En ook een beroep op niet-toerekenbaarheid lijkt uitgesloten te zijn? Dan nog hoef je niet met lege handen te staan. Het kan goed mogelijk zijn dat een beroep op onvoorziene omstandigheden kan slagen. Immers, de gevolgen van Corona zullen doorgaans op het moment van sluiten van de overeenkomst nog niet duidelijk zijn geweest. Die gevolgen kunnen dusdanig zijn dat een partij de herziening van een overeenkomst verlangt. Dat zal het geval kunnen zijn als partijen de ongewijzigde instandhouding van de overeenkomst naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid (daar zijn ze weer) niet mogen verwachten. Het is echter geen gelopen race: de rechter zal terughoudend omgaan met een eventuele wijziging van de overeenkomst. Alle omstandigheden van het geval zullen hierbij weer relevant zijn.
