Door Wouter Dammers | Mensenrechten en Grondrechten | 12 augustus 2020 | 5 min. leestijd
Facebook en Instagram kunnen afbeeldingen, foto’s en video’s van Zwarte Piet gaan verwijderen, las ik op NOS Nieuws. Dat gaat Facebook of Instagram niet vanzelf doen: er moet een melding van een gebruiker aan vooraf gaan. Volgens sommigen een terechte maatregel tegen racisme, volgens anderen je reinste censuur. Maar volgens mij past het beleid binnen de wettelijke kaders. Ik licht dit toe in deze blog.
Zwarte Piet als discriminerend stereotype
De socialmediaplatforms hebben toegelicht dat het gaat om de klassieke Zwarte Piet, waarbij “duidelijk zwarte schmink of make-up is gebruikt om de kleur van het gezicht donkerder te maken, samen met andere stereotyperende kenmerken zoals een pruik met krullen of grote lippen”. Ook cartoons kunnen daaronder vallen.
Dit, omdat Zwarte Piet en ‘blackface’ wereldwijd onderdeel zijn van een “doorlopende geschiedenis van dehumanisering en ontzegde burgerrechten”, meent Facebook (tevens de eigenaar van Instagram). Facebook aanvaardt het niet “dat gebruikers worden gediscrimineerd op basis van onder andere ras, sekse, geloof, etniciteit, gender of ziekte.” Ook Joodse stereotyperingen vallen onder dit beleid, begrijp ik uit de nieuwsberichten.
Rechtmatige berichten over Zwarte Piet blijven toegestaan
Niet alle berichten die van deze inhoud zijn voorzien, zullen worden geblokkeerd. In het beleid is opgenomen dat er uitzonderingen zullen bestaan voor berichten van tegenstanders van Zwarte Piet, “neutrale” berichten en nieuwsberichten met beelden van Zwarte Piet.
Gaat Facebook censuur toepassen op berichten over Zwarte Piet?
Maar gaat Facebook nu censuur toepassen dan? Gaat een Amerikaans bedrijf voor ons Nederlanders bepalen wat er wel en niet mag?
Niet helemaal. Facebook gaat alleen over tot blokkade of verwijdering van de informatie nadat er melding van is gemaakt en nadat Facebook heeft beoordeeld of het inderdaad de regels schendt.
Notice-and-takedown
Dit rijmt met het notice-and-takedown beleid dat door veel internettussenpersonen wordt gebruikt om – juist – een neutrale rol te kunnen spelen in het opslaan van informatie van gebruikers van het platform en om dit door te kunnen geven aan andere gebruikers daarvan.
Een internettussenpersoon heeft geen kennis van de informatie die op het platform wordt gedeeld. En daarom kan een internettussenpersoon bijvoorbeeld ook niet aansprakelijk worden gehouden voor schade die de informatie zou (kunnen) veroorzaken bij anderen. Dat kan pas anders zijn wanneer de internettussenpersoon op de hoogte wordt gesteld van onmiskenbaar onrechtmatige informatie én daarop de informatie níet verwijdert of ontoegankelijk maakt. Haalt een internettussenpersoon de informatie na melding van onmiskenbaar onrechtmatige informatie weg, dan kan het dus niet aansprakelijk worden gesteld voor vermeend geleden schade.
Vrijheid van meningsuiting
Dit staat echter wel op gespannen voet met grondrechten, zoals de vrijheid van meningsuiting. Immers: wat nu als de internettussenpersoon informatie verwijdert of blokkeert die níet onmiskenbaar onrechtmatig is. Dan wordt de vrijheid van informatieverspreiding en de vrijheid van meningsuiting ten onrechte beperkt.
Internettussenpersoon op de stoel van de rechter
Het is voor internettussenpersonen een lastige kwestie om een oordeel te vellen over het al-dan-niet onrechtmatige karakter van informatie. Verwijder je niet, dan ben je misschien zelf aansprakelijk te houden voor bijvoorbeeld schade vanwege discriminatie. Verwijder je wel, dan ben je misschien zelf aansprakelijk te houden voor bijvoorbeeld schade vanwege schending van de vrijheid van meningsuiting.
Dus ja, internettussenpersonen moeten soms voor eigen rechter spelen. Dat is een keuze van de wetgever.
Rechter kan (ook) toetsen
Dat neemt niet weg dat het oordeel van de internettussenpersoon (vervolgens) getoetst kan worden door een rechter. Sterker nog: ook als een internettussenpersoon geen actie neemt na een melding, kan de internettussenpersoon door een rechter worden bevolen om de informatie – alsnog – te verwijderen of de toegang ertoe te blokkeren. Niet voor niets zien wij in de praktijk daarom vaak dat internettussenpersonen een vonnis van een rechter eisen voordat ze informatie verwijderen. De wet vereist echter wel dat de informatie ‘prompt’ na de melding verwijderd wordt. Niet op tijd adequaat reageren kan je dus (alsnog) duur komen te staan.
Vrijheid van meningsuiting versus verbod op discriminatie
Terug naar Facebook. Gaat Facebook met dit beleid de vrijheid van meningsuiting beperken? Nee, dat denk ik niet. De vrijheid van meningsuiting is geen absoluut recht. Het zal beperkt kunnen worden als andere grondrechten zwaarder wegen. En juist voor die afweging heeft Facebook (eigen) regels opgesteld hoe het platform gebruikt mag worden. Wat staat Facebook toe en wat niet? Dat mag. Facebook gaat niet zelf actief bepalen of wat jij post wel of niet mag. Pas als iemand van de inhoud aanstoot neemt, en melding maakt, pas dan gaat Facebook beoordelen óf het door de beugel kan. En zoals aangegeven: niet alle berichten met beelden van Zwarte Piet zullen dan verwijderd worden. Neutrale berichten, berichten om kritiek te geven op Zwarte Piet of nieuwsberichten zullen een “notice-and-takedown”-verzoek gewoon overleven. En wordt nu toch een bericht verwijderd terwijl je van mening bent dat dit onterecht was? Dan staan daar de nodige rechtsmiddelen tegenover. En laat dat nu juist de kracht van de vrijheid van meningsuiting zijn.
