Privacy en portretrecht te koop in de kringloopwinkel

De dood van een dierbare is een emotioneel en stressvol proces. Een journalist van BN De Stem komt erachter dat de persoonlijke post van een overleden vrouw te koop werd aangeboden in een kringloopwinkel. Deze schrijnende gebeurtenis roept fundamentele juridische vragen op over de zorgplicht van ondernemers, privacy en de rechten van nabestaanden. Journalist Freek de Swart vroeg mij naar de juridische duiding. Dat artikel vind je hier. Maar de juridische nuances gaan dieper. In dit blogartikel licht ik daarom de juridische valkuilen toe en schets ik hoe ondernemers de integriteit van hun klanten en hun eigen reputatie kunnen beschermen.

De AVG geldt niet voor overleden personen

Het eerste wat men zich afvraagt, is of het hier gaat om een overtreding van de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG). Dat is niet het geval. Deze Europese verordening is bedoeld om de verwerking van persoonsgegevens van levende, natuurlijke personen te beschermen.

Zo volgt uit overweging 27 van de AVG dat de verordening niet van toepassing is op persoonsgegevens van overleden personen. De AVG geeft wel de bevoegdheid aan de Europese lidstaten om zelf nadere regels op te stellen over de verwerking van de persoonsgegevens van overleden personen. Aan de AVG is in Nederlandse wetgeving uitvoering gegeven aan de hand van de Uitvoeringswet AVG. De Nederlandse wetgever heeft ervoor gekozen om geen nadere regels op te stellen.

Dat betekent echter niet dat men onzorgvuldig met de gegevens van overledenen mag worden omgegaan. De minister van Binnenlandse Zaken heeft dat destijds op kamervragen beantwoord. Die kamervragen gingen over het maken van vingerafdrukken van overledenen door uitvaartorganisatie DELA, om hier kettingen en ringen van te maken, zonder uitdrukkelijke toestemming van de nabestaanden. Na ophef in de media hierover, besloot de uitvaartorganisatie deze praktijk overigens te stoppen.

De minister gaf aan dat het een keuze van de nabestaanden zou zijn om hier al dan niet voor te kiezen. Het zonder toestemming afnemen van vingerafdrukken van overledenen, vond de minister onwenselijk en onacceptabel. Meer specifiek ten aanzien van de AVG antwoordde Ollongren dat de AVG niet van toepassing is op de persoonsgegevens van overleden personen, maar dat dit niet wegneemt dat zorgvuldig moet worden omgegaan met deze gegevens. “Het verwerken van biometrische gegevens of het afnemen van lichaamseigen materiaal vormt in beginsel een inbreuk op het recht op lichamelijke integriteit. Beperking van dit recht is slechts mogelijk op grond van een expliciete wettelijke grondslag“, antwoordt Ollongren.

Nabestaanden kunnen in zon geval een klacht indienen bij de betreffende ondernemer, eventuele overkoepelende brancheorganisaties en aangifte doen bij de politie in geval van strafbare feiten. Bij een inbreuk op de persoonlijke levenssfeer staat ook de weg naar de civiele rechter open.

Kunnen persoonsgegevens, zoals een vingerafdruk of de inhoud van persoonlijke post, dan niet bij erfopvolging overgaan op de nabestaanden? Nee. De rechtbank Den Haag heeft geoordeeld dat de op de AVG gebaseerde rechten (de rechten op inzage, correctie, beperking van de verwerking en de kennisgevingsplicht en het schadevergoedingsverzoek op grond van artikel 82 AVG) geen voor overgang vatbare rechten zijn (zoals bedoeld in artikel 4:182 lid 1 BW (erfopvolging onder algemene titel)). Je kunt procedures op grond van de AVG dus niet als erfgenamen voortzetten.

Recht op bescherming van de persoonlijke levenssfeer tijdens het leven van de overleden persoon

Ook het recht op de bescherming van de persoonlijke levenssfeer (een grondrecht) is enkel van toepassing op levende personen. Maar voor de toepassing van het begrip persoonlijke levenssfeer is van belang of de gegevens zien op de periode dat de persoon waarover die gegevens handelen in leven was of niet. Is dat het geval, dan beschermt het recht op bescherming van de persoonlijke levenssfeer die gegevens.

Daarnaast kan openbaarmaking van die gegevens gevolgen hebben voor de persoonlijke levenssfeer van de nabestaanden.

Zeker in het licht van de rouwperiode kan dit als zeer kwetsend en onrechtmatig worden beschouwd. Een juridische procedure is in dergelijke gevallen niet uitgesloten.

Auteursrecht en portretrecht gelden ook na het overlijden van de geportretteerde

De casus van de kringloopwinkel omvatte niet alleen persoonlijke brieven, maar ook babyfoto’s met namen en geboortedata. Dit brengt ons bij twee andere belangrijke rechtsgebieden: het auteursrecht en het portretrecht.

• Auteursrecht: De maker van de foto’s heeft in principe de auteursrechten op die foto. Het openbaar maken ervan zonder toestemming van de auteursrechthebbende is doorgaans een inbreuk op dit recht. Het auteursrecht geldt in Nederland voor de duur van het leven van de maker plus 70 jaar na zijn of haar overlijden.
• Portretrecht: Bij portretrecht is het de vraag of de foto in opdracht is gemaakt van de overleden persoon of niet. Is dat het geval, dan mag publicatie alleen als dit ten behoeve van de nabestaanden gebeurt. Voor publicatie dat niet ten behoeve van de nabestaanden gebeurt, is gedurende tien jaar na het overlijden de toestemming van de nabestaande nodig. Als de foto niet in opdracht is gemaakt, dan mag de foto niet openbaar gemaakt worden als het redelijk belang van de nabestaanden zich hiertegen verzet. Denk daarbij aan het belang om een onverstoorde nagedachtenis van de overleden persoon te hebben.

Het zorgeloos verkopen van persoonlijke foto’s is dus niet alleen onethisch, maar kan ook leiden tot juridische claims op basis van auteursrecht- en portretrechtinbreuk.

Onrechtmatige daad van de ondernemer

De duiding hiervoor is specifiek gericht op het privacyrecht, auteursrecht en portretrecht. Maar volgens mij kan je zelfs stellen dat het in strijd is met wat we van elkaar in de samenlevering verlangen – de maatschappelijke betamelijkheid. De kringloopwinkel had een verantwoordelijkheid om de goederen die zij in ontvangst nam te controleren op gevoelige of illegale inhoud. Het feit dat andere kringloopwinkels in de regio standaard persoonlijke papieren vernietigen, bevestigt dat dit als een redelijke en logische zorgplicht wordt gezien in de branche. Door dit na te laten, heeft de kringloopwinkel niet alleen het vertrouwen van de familie geschaad, maar ook juridische risico’s gecreëerd. Het is een duidelijk voorbeeld van hoe een gebrek aan interne procedures en juridische kennis kan leiden tot ernstige reputatieschade en potentiële aansprakelijkheid.

Hoe heurt het eigenlijk?

Ik schrok wel toen de journalist me deze casus voorlegde. Hoe verhouden specifieke wetten zich tot overleden personen? En hoe kan je er als nabestaanden last van hebben? De wet is ervoor bedoeld om de maatschappij zo te laten functioneren hoe we willen dat we met elkaar omgaan. En hieruit volgt dat die systematiek eigenlijk prima werkt in dit geval. De AVG is niet altijd van toepassing, maar mensenrechten zoals het recht op bescherming van de persoonlijke levenssfeer, het portretrecht, het auteursrecht en ook de algemene onrechtmatige daad bieden wel een vangnet. Het verkopen van gevoelige, persoonlijke gegevens en foto’s is een onverantwoordelijke daad met verstrekkende juridische gevolgen. Ondernemers, en met name zij die met inboedels werken, doen er goed aan hun processen kritisch te bekijken en te zorgen voor een juridisch waterdichte werkwijze.

Twijfel je over de juridische risico’s in jouw onderneming? Wacht niet langer en neem vandaag nog contact op met de specialisten van Lawfox Advocaten voor deskundig advies. U kunt ons bereiken via 013-2077107 of per e-mail via info@lawfox.nl.

FAQ (Veelgestelde Vragen)

• V: Geldt de AVG voor gegevens van overleden personen?

  A: Nee, in principe niet. De AVG beschermt de gegevens van levende natuurlijke personen. Dit betekent echter niet dat je vrij bent om persoonsgegevens van overledenen te verhandelen. Het recht op de bescherming van de persoonlijke levenssfeer geldt  wel voor de periode van het leven van de overleden persoon, en ook de nabestaanden kunnen een beroep doen op bescherming van dit recht.

• V: Mag ik zomaar een persoonlijke foto die ik in een inboedel vind, verkopen?

  A: Nee, dit is niet verstandig. De foto kan auteursrechtelijk beschermd zijn, de geportretteerde personen of diens nabestaanden kunnen een beroep op het portretrecht doen, en het kan ook overigens onrechtmatig zijn. Het verkopen van de foto zonder toestemming van de rechthebbenden kan leiden tot een juridische claim.

• V: Hoe weet een ondernemer of hij voldoet aan de maatschappelijke betamelijkheid?

  A: Door redelijke stappen te nemen om te voorkomen dat er gevoelige of onrechtmatige zaken in het assortiment belanden. Dit kan door het implementeren van duidelijke procedures voor het aannemen van goederen en door bij twijfel juridisch advies in te winnen.