Door Wouter Dammers | Mensenrechten en Grondrechten | 24 november 2025 | 14 min. leestijd
TL;DR: De Franse ICC-rechter Nicolas Guillou kan sinds augustus 2025 geen bankrekening meer openen, geen hotelkamer boeken via Expedia en geen pakketje online bestellen – allemaal vanwege Amerikaanse sancties. Hij is één van negen ICC-magistraten die digitaal zijn verbannen omdat ze arrestatiebevelen tegen Israëlische leiders autoriseerden. De reactie van Europa bleef bij diplomatieke verklaringent, terwijl de EU Blocking Regulation juist voor dit soort situaties bestaat. Guillou’s boodschap is glashelder: zonder digitale soevereiniteit – banking, cloud, betalingssystemen – kan je de rechtsstaat niet meer garanderen. In dit blogartikel leg ik uit waarom Europa’s Eurostack-initiatief geen techno-droomproject is, maar een existentiële noodzaak voor de bescherming van mensenrechten.
Guillou: digitaal verbannen, juridisch actief
Op 20 augustus 2025 werd Nicolas Guillou, Franse rechter bij het Internationaal Strafhof in Den Haag, geplaatst op de Amerikaanse sanctielijst. De reden? Hij autoriseerde arrestatiebevelen tegen de Israëlische premier Benjamin Netanyahu en minister van Defensie Yoav Gallant wegens oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid in Gaza.
Guillou vertelde het zelf in een interview met Le Monde (19 november 2025) wat dit concreet voor hem betekent:
“Vous êtes interdit bancaire sur une bonne partie de la planète” (je bent uitgesloten van het bankwezen op een groot deel van de planeet)
Alle accounts bij Amerikaanse bedrijven werden gesloten: Amazon, Airbnb, PayPal. Toen hij via Expedia een hotel in Frankrijk boekte, werd zijn reservering binnen enkele uren geannuleerd. De reden: Amerikaanse sancties.
Maar het wordt grimmiger. Alle betalingssystemen zijn Amerikaans: Visa, Mastercard, American Express. Van de ene dag op de andere zit je zonder bankkaart. Banken – ook niet-Amerikaanse – sluiten accounts van gesanctioneerde personen preventief. Elke transactie in dollars of via dollarsystemen is verboden.
Guillou’s conclusie:
“Être sous sanctions, c’est être renvoyé dans les années 1990” (onder sancties staan betekent terug naar de jaren ’90)
Negen ICC-magistraten ondergaan dit lot. Niet omdat ze misdadigers zijn, maar omdat ze hun werk doen: rechtspreken over oorlogsmisdaden, genocide en misdaden tegen de menselijkheid.
Het juridisch kader: wanneer internationale rechtsorde botst met Amerikaanse macht
Het Internationaal Strafhof: Nederland’s internationale troef
Het Internationaal Strafhof (ICC) is in 1998 door middel van het Statuut van Rome opgericht om de straffeloosheid voor de meest ernstige misdrijven tegen te gaan. Het heeft rechtsmacht over 4 soorten misdrijven: oorlogsmisdrijven, misdrijven tegen de menselijkheid, genocide en sinds 2018 ook het misdrijf van agressie.
Het Statuut van Rome is op 1 juli 2002 in werking getreden en is door alle EU-landen bekrachtigd. Het ICC is de eerste en enige permanente internationale strafrechtbank ter wereld en is gevestigd in Den Haag, Nederland.
Ondersteunen van internationaal recht is een vast onderdeel van het Nederlandse buitenlandbeleid. In artikel 90 van de Nederlandse grondwet staat dat de regering zich actief inzet voor de bevordering van de internationale rechtsorde.
125 landen zijn partij bij het Statuut van Rome. De Verenigde Staten niet. En daar begint het probleem.
Tijdlijn van escalatie: hoe Trump het ICC digitaal verlamde
Op 6 februari 2025 heeft de Amerikaanse president Donald Trump Executive Order 14203 ondertekend die sancties oplegt aan ICC-functionarissen.
De Amerikaanse redenering: het ICC heeft geen jurisdictie over Israël, omdat Israël geen partij is bij het Statuut van Rome, dus het autoriseren van arrestatiebevelen tegen Israëlische leiders is onrechtmatig. Een drogargument: De VS doet alsof het ICC alleen jurisdictie heeft als de staat van de dader partij is bij het Statuut van Rome, maar dat is slechts een van de mogelijke jurisdicties. In dit geval heeft het ICC namelijk rechtsmacht omdat het misdrijf plaatsvond op grondgebied van een Verdragsstaat (territoriale jurisdictie). In dit geval vonden de misdrijven plaats in Gaza en de Westelijke Jordaanoever: Palestijns grondgebied. Palestina is sinds 2015 lid van het ICC. En dus heeft de ICC territoriale jurisdictie op grond van Artikel 12(2)(a) van het Statuut van Rome. De sancties zijn dus in strijd met internationaal recht.
De sancties dreigen bedrijven met boetes en gevangenisstraf als zij gesanctioneerde ICC-functionarissen “financiële, materiële of technologische ondersteuning” bieden. In het kort komen de sancties neer op financiële blokkades, inreisverboden en strafbaarstelling van hulp. Daardoor worden alle bezittingen en tegoeden van aangewezen ICC-medewerkers die zich in de VS bevinden (of onder controle van Amerikaanse personen/instellingen vallen) bevroren. Omdat het internationale banksysteem vaak via de VS loopt, kunnen deze personen wereldwijd moeilijk nog bankzaken doen. De gesanctioneerde medewerkers en hun directe familieleden mogen de Verenigde Staten niet meer inreizen (visa-restricties). En het is voor Amerikaanse burgers en bedrijven verboden om financiële steun, goederen of diensten te leveren aan het ICC of de gesanctioneerde personen.
Dit had in de praktijk effect: op 15 mei 2025 werd gemeld dat medewerkers van het ICC hun taken niet langer konden uitvoeren vanwege de door de Trump-administratie opgelegde sancties – hoofdaanklager Karim Khan verloor toegang tot zijn Microsoft-emailaccount.
Op 20 augustus 2025 heeft de VS sancties opgelegd aan nog eens twee ICC-rechters en twee plaatsvervangend aanklagers, waaronder rechter Nicolas Guillou (Frankrijk).
Het resultaat van deze sancties is dat alle Amerikaanse partijen geen zaken meer mogen doen met deze ICC-medewerkers. Microsoft blokkeert emails. Visa blokkeert creditcards. Amazon sluit accounts. Een internationale rechter kan zijn werk niet meer doen omdat de Amerikaanse tech- en financiële infrastructuur hem buitensluit.
Europa’s papieren tijger schiet tekort: de EU Blocking Regulation die niet blokkeert
Europa heeft een juridisch instrument om legale handel door te laten gaan indien die worden bedreigd door onrechtmatige sancties van derde landen: de EU Blocking Regulation (Verordening 2271/96).
Wat is de Blocking Regulation?
De EU Blocking Statute (Verordening 2271/96) heeft als doel EU-operatoren te beschermen tegen de extraterritoriale toepassing van wetgeving van derde landen. De EU erkent de extraterritoriale toepassing van wetgeving van derde landen niet en beschouwt dergelijke effecten als strijdig met internationaal recht.
De Blocking Regulation heeft een bijlage, die de EU geregeld aanpast. Zo verbiedt het EU-personen om te voldoen aan extraterritoriale sancties, stelt het bedrijven in staat om schade die voortvloeit uit dergelijke sancties te verhalen, en verklaart het effect in de EU van elk buitenlands gerechtelijk vonnis dat daarop is gebaseerd nietig.
Kortom: als de VS zegt “jullie mogen niet met Iran handelen,” zegt de EU: “dat bepalen we zelf wel, en EU-bedrijven hoeven niet aan jullie sancties te voldoen.” .Daarmee beschermt de EU ondernemingen die zich bezighouden met legale internationale handel en/of kapitaalverkeer, evenals daarmee verband houdende commerciële activiteiten, tegen de gevolgen van extraterritoriale wetgeving.
De bijlage bij de Blocking Regulation bestaat momenteel uit Amerikaanse maatregelen tegen Cuba en Iran. Deze is bij Gedelegeerde Verordening (EU) 2018/1100 van 6 juni 2018 op 7 augustus 2018 in werking getreden.
Waarom gebruikt Europa de Blocking Regulation niet voor het ICC?
EU-lidstaten Slovenië en België hebben de Europese Commissie opgeroepen om de Blocking Statute in te roepen als reactie op de Amerikaanse sancties tegen twee ICC-rechters die EU-burgers zijn. Deze actie zou een krachtige politieke boodschap afgeven, een gerichte reactie zijn op de Amerikaanse actie en de belangen van EU-burgers beschermen.
Maar de Commissie deed niets.
Waarom? Omdat de Blocking Regulation een fundamenteel probleem heeft:
De Blocking Regulation is een papieren tijger. De verordening is ineffectief gebleken als mechanisme om de effecten van Amerikaanse sancties op Europese bedrijven die zaken doen met Iran te compenseren. Het probleem is dat je als EU wel kan zeggen dat EU-burgers en ondernemingen hoven Amerikaanse sancties niet hoeven te respecteren, maar als alle betalingssystemen, cloudservices, emailproviders en banken Amerikaanse bedrijven zijn (of Amerikaans recht volgen), dan maakt die regel weinig uit. Visa zegt: “Sorry, maar wij vallen onder Amerikaanse jurisdictie.” En Guillou zit zonder creditcard.
Dat is een fundamenteel probleem. Maar helaas lijkt dat niet snel te worden opgelost. De herziening van de blocking statute komt althans niet voor in de politieke richtsnoeren voor de Commissie 2024-2029. En dus moet de oplossing ergens anders gezocht worden.
Nicolas Guillou formuleerde het in zijn interview scherp:
“L’Europe a besoin d’une plus grande souveraineté, notamment en matière numérique et en matière bancaire. C’est la seule façon de réduire l’impact des sanctions… Sans souveraineté – militaire, sanitaire, bancaire et numérique –, on ne peut plus garantir l’Etat de droit.” (Europa heeft meer soevereiniteit nodig, met name op digitaal en bancair gebied. Dat is de enige manier om de impact van sancties te verminderen… Zonder soevereiniteit – militair, medisch, bancair en digitaal – kun je de rechtsstaat niet meer garanderen.)
Meer Europese soevereiniteit dus. Daarmee pak je het probleem bij de bron aan.
Eurostack: niet alleen een techplan, maar een mensenrechtenverdediging
Wat is Eurostack?
Het EuroStack-rapport is in opdracht van de onafhankelijke Bertelsmann Stiftung gepubliceerd en stelt dat Europa momenteel 80% (!) van zijn digitale infrastructuur en technologieën importeert, wat systemische kwetsbaarheden creëert en EU-gedreven innovatie beperkt.
Het EuroStack-rapport stelt voor om Europa’s digitale soevereiniteit te vergroten door het digitale ecosysteem te hervormen met technologie die eigendom is van en wordt beheerd door Europa voor Europa. In de praktijk zou dit bestaan uit een reeks interoperabele, cyberveilige elementen, waaronder AI, cloud computing, eID, API’s voor datatoegang en digitale valuta zoals de digitale euro.
Concreet betekent dit:
- Europese cloud-infrastructuur (geen AWS, Google of Azure monopolie)
- Europese betalingssystemen (geen Visa/Mastercard monopolie)
- Europese digitale identiteit (EUDI-wallets)
- Europese AI-infrastructuur
Dit blijft niet alleen bij plannen: Via het Cloud III Dynamic Purchasing System heeft de Commissie een aanbesteding uitgeschreven waarmee EU-instellingen gedurende 6 jaar soevereine Cloud-diensten kunnen inkopen, waarbij maximaal vier aanbieders een contract krijgen onder een nieuw Cloud Sovereignty Framework. De toewijzing hiervan wordt al snel verwacht: ergens tussen december 2025 en februari 2026.
Digitale infrastructuur = juridische infrastructuur
De ervaringen van Guillou tonen aan dat onze digitale infrastructuur onze juridische infrastructuur is: Als je geen toegang hebt tot e-mail, banken of betalingssystemen, dan kan je geen rechter zijn. Je kan dan geen advocaat zijn. Je kan dan geen journalist zijn.
Aanhoudende strategische afhankelijkheden bedreigen dus niet alleen de economische veiligheid en technologische soevereiniteit van de EU, zoals op het gebied van halfgeleiders, cloud- en data-infrastructuur en cybersecurity-technologieën. Nee, het gaat verder: deze afhankelijkheden bedreigen ook onze fundamentele mensenrechten. Zo garandeert het Handvest van de Grondrechten van de Europese Unie:
- Artikel 47: Recht op effectieve rechtsbescherming en onpartijdige rechter
- Artikel 11: Vrijheid van meningsuiting en informatie
- Artikel 8: Bescherming van persoonsgegevens
Als Amerikaanse sancties kunnen bepalen wie in Europa toegang heeft tot digitale infrastructuur, dan kunnen die rechten niet meer worden gegarandeerd.
Europa’s unique selling point is deze commitment aan mensenrechten. Als je dat zou opgeven om sneller te innoveren, of om je eigen militaire afhankelijkheid te camoufleren, verlies je je onderscheidend vermogen. En je kunt de race tegen Silicon Valley en Chinese staatsbedrijven toch niet winnen op hun voorwaarden (schaal, kapitaal, gebrek aan ethische grenzen). Moet je dan je eigen waarden dan verloochenen?
Nicolas Guillou formuleerde het scherp in zijn interview:
“Après trois décennies de progrès du multilatéralisme, les empires contre-attaquent. Certains pensent que la force doit être au service du droit, c’est le principe même du droit international ; et d’autres, au contraire, que c’est le droit qui doit être au service de la force.” (Na drie decennia vooruitgang van multilateralisme slaan de rijken terug. Sommigen denken dat kracht ten dienste moet staan van recht – dat is het principe van internationaal recht. Anderen denken het omgekeerde: dat recht ten dienste moet staan van kracht.)
Wat Europa nú moet doen: van papieren tijgers naar digitale leeuwen
1. Activeer de Blocking Regulation voor ICC-sancties
Nederland heeft zich aangesloten bij een gezamenlijke verklaring ter ondersteuning van het Internationaal Strafhof: maatregelen die het Hof, zijn functionarissen en medewerkers sanctioneren het risico op straffeloosheid voor de ernstigste misdaden vergroten en de internationale rechtsorde dreigen te ondermijnen.
Zo’n verklaring is mooi, maar dit stopt geen Microsoft-blokkades. Er is concrete actie vereist.
De EU dient Amerikaanse ICC-sancties toe te voegen aan de bijlage van Verordening 2271/96. Dit betekent:
- EU-banken mogen accounts van Guillou en collega’s niet sluiten
- EU-bedrijven mogen diensten blijven leveren aan ICC-functionarissen
- Schade door American Express/Visa-blokkades kan worden verhaald.
2. Versneld Eurostack-implementatie met focus op kritieke infrastructuur
Recente initiatieven – van het Eurostack-rapport tot het ReArm Europe Plan – weerspiegelen een hernieuwde ambitie om Europa’s autonomie in strategische digitale sectoren zoals AI, halfgeleiders, cloud en digitale computerinfrastructuur te versterken. Daar mag de nodige prioriteit aan gegeven worden.
Prioriteit 1: Banking & betalingen
- Europees alternatief voor Visa/Mastercard (digitale euro)
- Pan-Europese instant payment infrastructuur (onafhankelijk van SWIFT/dollar-systeem)
Prioriteit 2: Cloud & communicatie
- EU-cloud voor overheidsdiensten en kritieke infrastructuur (Cloud Sovereignty Framework)
- Europese e-mail/communicatie voor o.m. internationale organisaties (ICC, VN-instellingen in EU)
Prioriteit 3: Identiteit & toegang
- EUDI-wallets als backup-identificatie (werkt ook als Amerikaanse systemen je blokkeren)
3. Maak alle digitale infrastructuur Handvest-proof
Elke nieuwe Europese digitale infrastructuur moet Handvest-proof zijn:
- Artikel 47: Geen enkele private partij mag burgers uitsluiten van toegang tot rechtsbescherming
- Artikel 11: Vrijheid van meningsuiting geldt ook digitaal – geen deplatforming zonder rechterlijke toetsing
- Artikel 8: Data protection by design (niet als afterthought)
Dit is geen belemmering voor innovatie maar Europa’s concurrentievoordeel.
Uitbesteding van digitale soevereiniteit moet stoppen
Nicolas Guillou kan geen hotel boeken. Dat klinkt triviaal. Maar het is een symptoom van een existentieel probleem: Europa heeft zijn digitale soevereiniteit uitbesteed aan Amerika, en betaalt daar nu de prijs voor.
Guillou werkt vanuit Den Haag, het internationale recht hoofdstad van de wereld. Ironisch genoeg kan hij daar zijn werk alleen doen als Europa eindelijk begrijpt wat hij al maanden roept: zonder digitale soevereiniteit is er geen rechtsstatelijke soevereiniteit.
Wil je dieper duiken in Europa’s digitale soevereiniteitsstrategie of de juridische implicaties van extraterritoriale sancties? LAWFOX adviseert tech-bedrijven, overheidsorganisaties en NGO’s over de juridische risico’s van afhankelijkheid van Amerikaanse infrastructuur. Neem contact op: 013-2077107 of w.dammers@lawfox.nl
