Door Joe Jay de Haas | Portretrecht | 20 maart 2024 | 7 min. leestijd
In 2022 haalde online supermarktketen “Picnic” het nieuws door een geschil over portretrecht met Formule 1-coureur Max Verstappen. Op 24 november 2022 heeft de rechtbank Amsterdam Picnic veroordeeld tot het betalen van een schadevergoeding vanwege inbreuk op het portretrecht van een ex-medewerkster. In deze blog wordt eerst, beknopt, algemene informatie over het portretrecht geschetst. Vervolgens wordt een beschouwing gegeven van de uitspraak van de rechtbank Amsterdam, met betrekking tot inbreuk op portretrecht na het afsluiten van een “quitclaim”.
Portretrecht
In Nederland is het portretrecht vastgelegd in artikel 21 van de Auteurswet. Dit bepaalt dat iemand die op een foto of andere wijze is afgebeeld, toestemming van de afgebeelde persoon nodig heeft om die afbeelding te gebruiken. Dit geldt zowel voor commercieel als niet-commercieel gebruik van de afbeelding. De uitzonderingen op het portretrecht worden in deze blog buiten beschouwing gelaten. Onderscheid kan worden gemaakt tussen portretten die in opdracht zijn gemaakt en portretten die niet in opdracht zijn gemaakt.
Kort gezegd, een portret dat in opdracht van een geportretteerde is gemaakt, mag niet zonder toestemming van de geportretteerde openbaar worden gemaakt. Daarentegen mag een portret dat niet in opdracht van een geportretteerde is gemaakt wél zonder toestemming openbaar worden gemaakt, tenzij een redelijk belang zich daartegen verzet. Zie hierover meer in onze eerder gepubliceerde blog.
Toestemming: “quitclaim”
Een ex-medewerkster is bij Picnic werkzaam geweest als “runner+”, dit is een bestuurder van bestelbusjes/leidinggevende, en heeft destijds ingestemd met een fotoshoot. De ex-medewerkster heeft daartoe de volgende verklaring (“quitclaim”) ondertekend:
“Bij deze verklaar ik geen bezwaar tegen openbaarmaking van beeldmateriaal gemaakt tijdens een Picnic shoot waarin ik herkenbaar in beeld kom. Ik verleen hierbij ook toestemming voor het gebruik van het beeld en/of tekstmateriaal door Picnic B.V. ten behoeve van promotiedoeleinden. Dit zal uitsluitend gebeuren binnen de beschikbare promotiekanalen van Picnic B.V. Voor ander of afzonderlijk gebruik van mijn bijdrage buiten het verband van deze productie, zal de producent mijn toestemming vragen en dienen te verkrijgen.”
Vergoeding
Als vergoeding voor haar medewerking heeft Picnic haar ex-medewerkster de met de fotoshoot gemoeide uren dubbel salaris betaald en reiskosten vergoed. Dit bedroeg totaal EUR 150,-. Picnic heeft de ex-medewerkster daarna nog twee bedragen groot EUR 500,- en EUR 2.500,- betaald.
Gebruik foto’s
De gemaakte foto’s (portretten) zijn door Picnic gebruikt voor reclame uitingen, onder meer op Facebook, op flyers, als pop-up advertentie op verschillende websites van derden, op YouTube, op haar website en die van haar zusterorganisatie in Duitsland, en (met meer dan levensgrote stickers) op de door haar gebruikte bestelbusjes in Nederland en Duitsland. Picnic heeft hier geen afzonderlijke toestemming voor gevraagd aan haar ex-medewerkster.
Vordering ex-medewerkster
De ex-medewerkster vordert een verklaring voor recht dat Picnic inbreuk maakt op haar portretrecht en onrechtmatig jegens haar handelt en vordert ook veroordeling van Picnic om dit onrechtmatig handelen te staken en gestaakt te houden, op straffe van een dwangsom. Daarnaast vordert de ex-medewerkster vergoeding van haar schade, op te maken bij staat, alles met veroordeling van Picnic in de kosten van het geding.
De ex-medewerkster stelt daartoe dat haar ten tijde van de fotoshoot slechts is medegedeeld dat haar portret zou worden gebruikt voor een kortlopende wervingscampagne van nieuwe medewerkers op Instagram. Daarna bleek ineens dat Picnic op grote schaal foto’s van de ex-medewerkster gebruikte. Daarvoor heeft zij nooit toestemming gegeven. De omvang van het gebruik staat voor haar niet vast.
Met het niet overeengekomen grootschalige gebruik van het portret van de ex-medewerkster maakt Picnic volgens haar inbreuk op haar portretrecht en haar persoonlijke levenssfeer. Van een legitimatie daarvoor is geen sprake, nu dit gebruik enkel een commercieel doel dient. Ook meent de ex-medewerkster dat dit onrechtmatig is, omdat Picnic de Algemene Verordening Gegevensbescherming (“AVG”) – dat de verwerking van persoonsgegevens regelt – zou hebben geschonden.
Verweer Picnic
Picnic voert aan dat de ex-medewerkster vrijwillig heeft meegewerkt aan de fotoshoot en toestemming heeft gegeven voor het gebruik van haar portret. Daarbij is door Picnic niet gezegd dat dit gebruik beperkt zou blijven tot een kortlopende wervingscampagne op Instagram. In de door de ex-medewerkster ondertekende “quitclaim” (toestemming) is die beperking ook niet vermeld, zo stelde Picnic.
Naderhand heeft de ex-medewerkster ook nog ermee ingestemd dat zij werd opgenomen in een database van personen die het leuk vinden om af en toe gevraagd te worden voor een shoot. Daaruit blijkt dat de ex-medewerkster het geen probleem vond om ook in de toekomst te worden ingezet voor fotoshoots, zo stelde Picnic.
Nadat zij bezwaar had gemaakt tegen het gebruik van haar foto op de bestelbusjes heeft Picnic aangeboden om te overleggen over de mogelijkheden van het verwijderen van de stickers. Hoewel de ex-medewerkster daar niet op is ingegaan, heeft Picnic de foto’s zo spoedig mogelijk onverplicht verwijderd. Ook in Duitsland zijn de foto’s inmiddels verwijderd. De ex-medewerkster heeft geen redelijk belang bij haar vordering. Zij lijdt geen schade, althans is daarvoor al geldelijk gecompenseerd, zo stelde Picnic.
Oordeel kantonrechter over “quitclaim”
De kantonrechter gaat niet mee in het verweer van Picnic. De ex-medewerkster heeft (mede) gezien de tekst van de door haar ondertekende “quitclaim” geen toestemming gegeven voor het grootschalige gebruik dat Picnic (pas veel later) van haar foto’s heeft gemaakt. In elk geval heeft zij geen toestemming gegeven voor de meer dan levensgrote stickers op bestelbusjes (en al helemaal niet op bestelbusjes buiten Nederland). Dat kan volgens de kantonrechter in ieder geval niet worden begrepen onder “de beschikbare promotiekanalen van Picnic BV”.
Picnic voert ook niet aan dat daar afzonderlijk toestemming voor is gevraagd, zoals wel vermeld in de “quitclaim”. Dit gebruik was dus onrechtmatig. Anders dan een professionele acteur, die wordt ingehuurd voor een langdurige campagne voor bijvoorbeeld een supermarkt en daarvoor een navenante vergoeding ontvangt, heeft Picnic er geen rekening mee gehouden dat de ex-medewerkster – door grootschalig gebruik van haar portret – voor het publiek mogelijk voor langere tijd met het bedrijf van Picnic wordt geassocieerd, zo oordeelde de kantonrechter.
De kantonrechter achtte immateriële schade als gevolg van het gebruik van het portret van de ex-medewerkster voldoende aannemelijk. Die schade is niet ongedaan gemaakt door verwijdering van de afbeeldingen, maar hooguit beperkt, en ook niet voldoende gecompenseerd door betaling van EUR 650,-.
Conclusie kantonrechter
De kantonrechter komt tot de conclusie dat op grond van de door de ex-medewerkster gevorderde verklaring voor recht toewijsbaar is. De immateriële schade van de ex-medewerkster wordt daarbij geschat op een bedrag van EUR 10.000,-. Picnic wordt veroordeeld tot het betalen van de schadevergoeding én zij wordt als de in het ongelijk gestelde partij met de proceskosten belast.
Vage toestemmingsverklaringen (“quitclaims”) kunnen ongeldig zijn, omdat de betrokkene – in dit geval een ex-medewerkster – de omvang van de inbreuk op haar privacy in dit geval niet zag aankomen. Haar werd niet meegedeeld dat haar portret op zo’n grote schaal gebruikt zou worden. De campagne resulteerde dus ondanks een “quitclaim” in inbreuk op portretrecht. De kantonrechter neemt ook mee dat het om een (ex-)medewerkster ging en niet om een professioneel fotomodel. Mede om die reden werd de onduidelijke “quitclaim” in het voordeel van de ex-medewerkster uitgelegd, en niet in het voordeel van Picnic. Het is dus van belang om vooraf goede afspraken te maken over het maken en gebruiken van een portret.
Tot slot
Gebruikt een derde partij – zoals een (ex-)werkgever – zonder toestemming een foto waarop u herkenbaar bent afgebeeld, en wilt u meer informatie over uw rechten? Onze professionals zijn u graag van dienst. Bel of mail vrijblijvend: 013-2077107 / info@lawfox.nl.
Lees de volledige uitspraak hier.
