“Het auteursrecht is het uitsluitend recht van den maker van een werk van letterkunde, wetenschap of kunst, of van diens rechtverkrijgenden, om dit openbaar te maken en te verveelvoudigen, behoudens de beperkingen, bij de wet gesteld”, aldus artikel 1 van de Auteurswet.
Maar wat houdt dit nu precies in? Op welke werken rusten auteursrechten? Wie is de auteursrechthebbende? Welke rechten heeft de auteursrechthebbende op grond van het auteursrecht? Welke uitzonderingen gelden er op het auteursrecht? En hoe kan het auteursrecht worden gehandhaafd?
Inhoudsopgave
Het auteursrecht (of: copyright) is een recht dat automatisch ontstaat wanneer de maker een werk maakt dat aan de vereisten voor auteursrechtelijke bescherming voldoet. Er is – anders dan bijvoorbeeld in het merkenrecht – geen registratie, depot of andere formaliteit nodig om auteursrechten te beschermen.
Op werken, die een eigen oorspronkelijk karakter hebben en het persoonlijk stempel van de maker dragen, rusten auteursrechten. Simpel gezegd, als een werk origineel en creatief is, dan rusten daarop auteursrechten.
De drempel voor auteursrechtelijke bescherming is laag. De ondergrens voor auteursrechtelijke bescherming is dat een werk niet zo banaal of triviaal mag zijn dat daarachter geen creatieve arbeid van welke aard ook valt aan te wijzen.
Alle werken die deze (creatieve) drempel wel halen, zijn in beginsel auteursrechtelijk beschermd. Daarbij moet worden opgemerkt dat objectieve elementen van een werk niet auteursrechtelijk zijn beschermd (want, deze zijn niet creatief). Deze objectieve elementen mogen dus door iedereen worden gebruikt.
Ook ideeën – zonder dat deze op een bepaalde wijze tot uitdrukking zijn gekomen – komen niet voor auteursrechtelijke bescherming in aanmerking. Daar ontbreekt het namelijk aan een voldoende persoonlijk stempel van de maker.
De auteurswet geeft een opsomming van een aantal verschillende categorieën werken waarop auteursrecht kunnen rusten. Daaronder vallen bijvoorbeeld boeken, brochures, nieuwsbladen, tijdschriften, muziekwerken, tekenwerken, bouwwerken, ontwerpen, logo’s, schetsen, fotografische werken, filmwerken, maar ook computerprogramma’s. Deze opsomming is niet limitatief. Dit betekent dat ook op andere – niet specifiek genoemde – categorieën werken auteursrechten kunnen rusten.
Wel is vereist dat het voorwerp van auteursrechtelijke bescherming voldoende nauwkeurig en objectief kan worden geïdentificeerd. In dat kader is bijvoorbeeld geoordeeld dat de smaak van een voedingsmiddel daaraan niet voldoet: deze is niet voldoende nauwkeurig en objectief vast te stellen. Indien een werk wel voldoende nauwkeurig en objectief is vast te stellen, en het werk origineel en creatief is, dan is het werk auteursrechtelijk beschermd.
De auteursrechthebbende op een werk is in beginsel de natuurlijke persoon die het werk heeft gemaakt. In het geval van een foto: de fotograaf; in het geval van software; de programmeur; en in het geval van teksten; de schrijver. Het is een veelgehoorde misvatting dat de auteursrechten op een in opdracht gemaakt werk aan de opdrachtgever zouden toekomen (omdat hij daarvoor heeft betaald). De hoofdregel is dus dat de auteursrechten toekomen aan de feitelijke maker.
Hierop bestaan enkele uitzonderingen. Zo komen de auteursrechten op een werk dat voor het rechtsgeldig openbaar is gemaakt door een rechtspersoon toe aan die rechtspersoon. Als een werk door een rechtspersoon wordt openbaar gemaakt en daarbij een vermelding ontbreekt van de naam van de feitelijke maker, dan komen de auteursrechten toe aan die rechtspersoon. Vereist is wel dat de openbaarmaking rechtmatig is. Dat
betekent dat de openbaarmakende rechtspersoon geen afspraak mag hebben geschonden met de feitelijke maker tot vermelding van diens naam. Is zo’n afspraak wel geschonden, dan was de openbaarmaking onrechtmatig en wordt de rechtspersoon niet aangemerkt als maker.
Een andere uitzondering is het werkgeversauteursrecht. Het werkgeversauteursrecht houdt in dat auteursrechten op werken die in dienstverband worden gemaakt, in veel gevallen bij de werkgever rusten. Er is sprake van een dienstverband als sprake is van een gezagsverhouding tussen de werknemer en de werkgever. De werkgever komt het auteursrecht van een door een werknemer gemaakt werk alleen toe als het maken van het betreffende werk daadwerkelijk binnen de taakomschrijving van de werknemer valt. Belangrijk: het werkgeversauteursrecht is niet van toepassing op freelancers.
Daarnaast geldt er nog een uitzondering voor werken naar het ontwerp van een ander en onder diens leiding en toezicht tot stand zijn gebracht. Overigens kan ook door middel van contractuele bepalingen worden afgeweken van de hoofdregel dat de feitelijke maker de auteursrechthebbende is.
Op grond van het auteursrecht heeft de auteursrechthebbende verschillende rechten. Deze rechten zijn onder te verdelen in exploitatierechten en persoonlijkheidsrechten.
De exploitatierechten houden in dat de auteursrechthebbende het uitsluitend recht heeft om het werk te verveelvoudigen of openbaar te maken. Als een ander dit werk (ook) wil verveelvoudigen of openbaar maken, dan heeft hij daarvoor toestemming nodig van de auteursrechthebbende. Deze toestemming wordt vaak een licentie of een gebruiksrecht genoemd.
Onder verveelvoudigen valt onder meer het kopiëren, bewerken of vertalen van een werk. Onder openbaar maken wordt onder meer begrepen het uitgeven, uitzenden, tentoonstellen of opvoeren van een werk.
Naast deze exploitatierechten bestaan de auteursrechten uit persoonlijkheidsrechten. Deze rechten bestaan uit het recht van de maker om zich te verzetten:
Persoonlijkheidsrechten zijn rechten die sterk gebonden zijn aan de maker van het werk. Zelfs na een overdracht van auteursrechten (dus als de exploitatierechten niet maar aan de maker toekomen) kan de maker een beroep doen op schending van zijn persoonlijkheidsrechten.
Op het auteursrecht gelden enkele beperkingen. Dat wil zeggen de auteursrechthebbende het zonder toestemming verveelvoudigen en openbaar maken van zijn werk moet dulden. Enkele van die beperkingen zijn het citaatrecht, de persexceptie en de parodie-exceptie.
Het – zonder toestemming van de auteursrechthebbende – citeren van relevante delen uit een auteursrechtelijk beschermd werk is onder bepaalde voorwaarden toegestaan. Kort gezegd, is citeren (zonder toestemming) toegestaan, indien:
Persmedia mogen zonder toestemming berichten overnemen uit andere persmedia. Daarbij geldt dat het overnemende persmedium verplicht is om de bron, waaronder de naam van de maker, te vermelden.
De persexceptie geldt niet als het betreffende persmedium het auteursrecht heeft voorbehouden. In dat geval mag het artikel niet zonder toestemming worden overgenomen. De grotere persmedia behouden de auteursrechten op artikelen standaard voor, waardoor deze beperking op het auteursrecht van steeds geringere betekenis is geworden.
Als een werk het onderwerp is van een parodie, dan is vrijwel altijd sprake van een bewerking of nabootsing van dat werk. Zo’n bewerking of nabootsing kwalificeert als een verveelvoudiging in de zin van het auteursrecht. Omdat het niet wenselijk is dat voor parodieën op een werk de toestemming van de auteursrechthebbende moet worden verkregen, is de parodie-exceptie in het leven geroepen.
Het kenmerk van een parodie is dat een bestaand werk op humoristische wijze wordt nagemaakt met duidelijke verschillen. Bijvoorbeeld om de spot te drijven met het werk, met de auteursrechthebbende of met een derde. Voor een toegestane parodie is vereist dat sprake is van een rechtvaardig evenwicht tussen de belangen en rechten van de auteursrechthebbende en de vrije meningsuiting van degene die de parodie maakt.
Als een werk zonder toestemming van de auteursrechthebbende wordt verveelvoudigd of openbaar gemaakt, en er geen beperking op het auteursrecht van toepassing is, dan is in beginsel sprake van een auteursrechtinbreuk. Bijzonder aan een auteursrechtinbreuk is dat ook een onbewuste inbreuk onrechtmatig is. In het geval van een inbreuk kan de auteursrechthebbende verschillende vorderingen instellen, waaronder een vordering tot het staken en gestaakt houden van de (dreigende) inbreuk, een vordering tot schadevergoeding en een vordering tot het vergoeden van de volledige proceskosten (zie hieronder).
Met de komst van het internet hebben de auteursrechtinbreuken een grote vlucht genomen. Websites, afbeeldingen, foto’s, muziek, software, films en video’s komen in de regel voor auteursrechtelijke bescherming in aanmerking. Het downloaden en uploaden van deze werken – zonder toestemming – levert in beginsel een auteursrechtinbreuk op.
Als sprake is van een inbreuk, dan dient de inbreukmaker de schade van de auteursrechthebbende te vergoeden. Het begroten van schade in auteursrechtzaken blijkt vaak lastig. Het uitgangspunt in het Nederlandse recht is dat de daadwerkelijk geleden schade dient te worden vergoed. Maar hoe bereken je die schade in het geval van een auteursrechtinbreuk?
Voor het begroten van de schade zijn in de literatuur en rechtspraak een aantal methoden ontwikkeld. Meestal wordt voor de schade aansluiting gezocht bij de gederfde licentievergoedingen: de schade wordt begroot op basis van de vergoeding die de auteursrechthebbende zou hebben gekregen indien haar toestemming voor gebruik was gevraagd.
Een andere regelmatig gebruikte methode is om de geleden schade te begroten op de met de inbreuk genoten winst.
Als er onvoldoende objectieve aanknopingspunten zijn om de schade begroten, dan kan de schade worden geschat. Het schatten van de schade is de laatste mogelijkheid, en vindt alleen plaats als er onvoldoende objectieve aanknopingspunten om de schade te begroten.
Het auteursrecht is een intellectueel eigendomsrecht. Dit betekent onder meer dat – in het geval van een gerechtelijke procedure – de in het ongelijk gestelde partij kan worden veroordeeld in de door de in het gelijk gestelde partij daadwerkelijk gemaakte kosten.
Vaak wordt gedacht dat dit bij alle rechtszaken het geval is, maar dat is onjuist. In de meeste rechtszaken wordt de in het ongelijk gestelde partij namelijk slechts veroordeeld in de proceskosten volgens het voor die procedure geldende liquidatietarief. Dit liquidatietarief dekt slechts een heel beperkt deel van de gemaakte proceskosten.
Het doel van de volledige proceskostenveroordeling in zaken met betrekking tot de handhaving van intellectuele eigendomsrechten is om de positie van de rechthebbende te versterken. Dat de volledige gemaakte kosten voor vergoeding in aanmerking komen, zorgt er namelijk voor dat de rechthebbende niet terughoudend hoeft te zijn in het handhaven van zijn intellectuele eigendomsrechten.
Belangrijk in het kader van de volledige proceskostenveroordeling is dat de volledige proceskosten alleen voor vergoeding in aanmerking als deze uitdrukkelijk door de desbetreffende partij zijn gevorderd. Ook moeten de kosten tijdig zijn gespecificeerd. De rechter kan de gemaakte kosten namelijk niet zelf begroten. Ook is het voor de wederpartij niet mogelijk verweer te voeren tegen (de hoogte van) proceskosten als deze niet uitdrukkelijk worden gevorderd.
Om richting te kunnen geven aan welke kosten in bepaalde procedures redelijk zijn, heeft de Rechtspraak in samenspraak met de Nederlandse Orde van Advocaten een document met indicatietarieven (en andere informatie met betrekking tot de volledige proceskostenvergoeding) gepubliceerd. Deze tarieven zijn een indicatie van wat in beginsel redelijke kosten zijn. Hierbij wordt onderscheid gemaakt naar de mate van complexiteit van een procedure. Als de feitelijke kosten hoger liggen dan de kosten op basis van de indicatietarieven, dan zal de rechter vragen om een (nadere) toelichting waarom in dit geval een afwijking van de tarieven redelijk is. Als daar een goede verklaring voor is, dan kan de rechter dit hogere bedrag toewijzen – ondanks dat deze hoger zijn dan de indicatietarieven.
Als je meent dat je auteursrechten worden geschonden, neem dan contact op met een gespecialiseerde advocaat die jou kan adviseren over – en bestaan bij – de handhaving van jouw auteursrechten, waaronder met betrekking tot de (mogelijk) op de inbreukmaker te verhalen proceskosten.
Het intellectueel eigendomsrecht, waaronder het auteursrecht, is een specialistisch rechtsgebied. Zoals hierboven aangegeven, kent het auteursrecht namelijk enkele bijzondere bepalingen die niet gelden voor andere rechtsgebieden. Wil je meer weten over het auteursrecht? Wil je jouw auteursrechten handhaven? Of heb je een brief ontvangen waarin staat dat je inbreuk zou maken om iemands auteursrecht? Bel of e-mail dan direct met de gespecialiseerde advocaten van LAWFOX.
9.4 / 10 87 reviews